กระโจมหัวเครื่องประดับศีรษะลุ่มน้ำโขง

          ในวรรณกรรมลุ่มน้ำโขงอย่าง “อุรังคธาตุนิทาน” ได้มีการกล่าวถึงกระโจมหัวไว้ในตอน “ตำนานเมืองหนองหานหลวง” เนื้อเรื่องในตอนนี้เล่าถึงเมืองหนองหานหลวงมีพญาขอมผู้เป็นใหญ่นามสุวรรณภิงคารห้อยน้ำเต้าใหญ่และสวมกระโจมคำ (ทองคำ) พญาขอมทรงมีพระมเหสีนามว่านารายณ์เจงเวง เมื่อครั้งพระพุทธเจ้าเสด็จมายังดินแดนแถบนี้

          หลังจากพญาสุวรรณภิงคารได้ฟังธรรมจากองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็บังเกิดจิตศรัทธาถึงขั้นจะตัดพระเศียรถวายเป็นพุทธบูชา แต่พระเทวีได้ทูลทัดทานว่าหากพระองค์ยังพระชนม์ชีพจะสามารถทำนุบำรุงพระศาสนาให้รุ่งเรืองสืบไปได้ พญาสุวรรณภิงคารจึงได้ถอดกระโจมคำครอบรอยประชุมพระพุทธบาทไว้เป็นพุทธบูชาแทน

          นั่นเป็นบทบาทของกระโจมหัวในฐานะเครื่องประดับศีรษะของชนชั้นปกครอง แล้วสำหรับการประกอบพิธีกรรมของชาวบ้านแบบเราล่ะจะใช้ในงานไหนบ้าง ก่อนอื่นต้องแยกออกเป็นพิธีกรรมทางศาสนาผี และพิธีกรรมทางศาสนาพุทธ

          เพราะมันเกี่ยวของกับพิธีกรรมขอฝน หากสังเกตจากภาพประกอบจะเห็นว่าส่วนปลายของหมวกกาบนั้นแหลมเหมือนปากกบ ก่อนที่ฝนตกกบจะส่งเสียงร้อง พฤติกรรมเช่นนี้เกี่ยวข้องกับตำนานพญาคันคาก ซึ่งขึ้นไปรบกับพญาแถน เพื่อให้พญาแถนปล่อยน้ำฝนลงมาให้ชาวโลก เกิดเป็นข้อตกลงว่า เมื่อใดที่กบร้องก็ให้พญาแถนปล่อยฝนตกลงมา ในประเพณีบุญบั้งไฟหมวกกาบได้ถูกนำมาใช้สวมใส่แก่ไทไฟ (คณะเซิ้งบั้งไฟ)   ซึ่งพบได้ในจังหวัดร้อยเอ็ด มหาสารคาม และกาฬสินธุ์

          แม้ไม่มีประวัติว่าใครคือผู้ประดิษฐ์คิดทำหมวกกาบเป็นคนแรก แต่ดูจากลักษณะของมันแล้วสันนิษฐานว่าได้แรงบันดาลใจจากหน่อไม้ ด้วยมีผญาโบราณที่กล่าวว่า “กอไผ่น้อยๆ กอไผ่บ่หน้า บ่มีปัญญา ออกไปบ่ได้”

          คนโบราณนั้นท่านเปรียบเรากับหน่อไม้ว่า กว่าที่เมล็ดไผ่จะงอกรากออกมาเป็นหน่อไม้ และกว่าหน่อไม้จะกลายเป็นต้นไผ่ได้มันต้องฟันฝ่าอุปสรรคทั้งจากแมลงกัดกิน คนหรือสัตว์ที่คอยจ้องหน่อไม้อ่อนสดหวาน หรือนำไผ่อ่อนไปทำกระบอกข้าวหลาม

          เมื่อเจริญวัยเป็นไม้ไผ่ลำงามแล้วจะยืนตายคากอ หรือจะเป็นไม้ไผ่ที่คนนำไปสานตะกร้าใส่ของไปทำบุญ หรือสานเป็นพระพุทธรูปให้คนกราบไหว้

          เป็นความหมายที่แฝงเร้นว่า “ให้หมู่เจ้าฮ่ำเฮียนความรู้ให้ฉลาด เปรียบดังหน่อไม้ที่มันพ้น” (ให้พวกหนูๆ ตั้งใจเรียน แสวงหาความรู้ให้มีความฉลาด เปรียบเหมือนหน่อไม้ที่มันโผล่พ้นดินขึ้นมา)